Türkiye ile İran arasındaki enerji ilişkilerinin temel unsurlarından biri olan uzun vadeli doğal gaz alım anlaşmasında kritik tarihe gelindi. İran’dan Türkiye’ye boru hattı üzerinden doğal gaz taşınmasını öngören 25 yıllık sözleşmenin süresi 29 Temmuz 2026 Çarşamba günü sona erecek.
2001 yılında uygulamaya alınan anlaşma kapsamında Türkiye’nin İran’dan yıllık yaklaşık 9-10 milyar metreküp doğal gaz satın alması öngörülüyordu. Türkiye’nin önemli boru gazı tedarikçileri arasında bulunan İran’dan gelen gaz, Gürbulak giriş noktasından Doğu Anadolu Doğal Gaz Ana İletim Hattı’na aktarılıyor. Yaklaşık 1.491 kilometre uzunluğundaki hat, Erzurum, Sivas ve Kayseri üzerinden Ankara’ya kadar ulaşıyor.
Gözler 30 Temmuz sabahına çevrildi
Anlaşmanın uzatılıp uzatılmadığına ilişkin BOTAŞ ya da Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından kamuoyuna ayrıntılı bir açıklama yapılmış değil. Sözleşmenin imzalandığı dönemde BOTAŞ’ta üst düzey görevlerde bulunan kaynakların aktardığı bilgilere göre, gaz akışının devam edip etmediği 30 Temmuz sabahı netlik kazanacak.
Kaynaklar, 30 Temmuz saat 08.30 itibarıyla İran’dan gelen doğal gaz akışının kontrol edileceğini belirtiyor. Akışın devam etmesi, taraflar arasında mevcut sözleşmenin uzatıldığı ya da geçici bir tedarik mekanizması oluşturulduğu şeklinde değerlendirilebilecek. Gaz akışının durması halinde ise 25 yıllık sözleşmenin herhangi bir uzatma olmadan sona erdiği anlaşılacak.
Mevcut anlaşmada otomatik uzatmaya ilişkin bir maddenin bulunduğu da ifade ediliyor. Buna göre Türkiye veya İran, sözleşmede belirtilen süre içinde anlaşmayı devam ettirmeyeceğini karşı tarafa bildirmediyse sözleşmenin beş yıl daha uzaması mümkün olabilecek. Ancak tarafların bu madde kapsamında daha önce resmi bir bildirimde bulunup bulunmadığına ilişkin kamuoyuna açıklanmış kesin bir bilgi bulunmuyor.
İran’ın Türkiye’nin gaz ithalatındaki payı yüzde 13’ü aştı
Türkiye, sanayi üretiminden elektrik santrallerine, konutların ısıtılmasından ticarethanelere kadar birçok alanda yoğun miktarda doğal gaz kullanıyor. Ülkenin yıllık doğal gaz tüketimi dönemsel koşullara göre yaklaşık 55-60 milyar metreküp seviyesinde seyrediyor.
EPDK’nin 2025 yılı verilerine göre Türkiye geçen yıl toplam 58,4 milyar metreküp doğal gaz ithal etti. İthalat miktarı bir önceki yıla göre yüzde 11,73 yükseldi. İran’dan gerçekleştirilen doğal gaz ithalatı ise yaklaşık 7,7 milyar metreküp olarak kaydedildi. Böylece İran’ın Türkiye’nin toplam gaz ithalatındaki payı yüzde 13,2 seviyesinde gerçekleşti.
Uzun vadeli sözleşmede yıllık 9,6 milyar metreküplük tedarik öngörülmesine rağmen, fiili sevkiyatların bazı yıllarda sözleşme miktarının altında kaldığı biliniyor. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar da nisan ayında yaptığı açıklamada, Türkiye’nin arz güvenliği açısından İran’dan gelen doğal gaza ihtiyaç duyabileceğini belirtmiş ancak o tarihte uzatma müzakerelerinin henüz başlamadığını söylemişti.
LNG anlaşmaları Türkiye’nin elini güçlendirdi
İran sözleşmesinin sona erme ihtimali, Türkiye’nin doğal gaz arz güvenliği açısından alternatif kaynaklarını da gündeme taşıdı. Türkiye son yıllarda LNG terminalleri, yüzer depolama ve yeniden gazlaştırma üniteleri ile yer altı depolama kapasitesine yönelik yatırımlarını artırdı.
Türkiye, 2025 yılında uzun dönemli ve spot piyasalar üzerinden yaklaşık 17 milyar metreküp LNG ithal etti. LNG’nin toplam doğal gaz ithalatındaki payı yüzde 29,3’e ulaştı. BOTAŞ’ın Umman, Shell ve TotalEnergies gibi farklı tedarikçilerle yaptığı uzun vadeli LNG anlaşmaları da boru gazına bağımlılığı azaltan önemli seçenekler arasında bulunuyor.
Buna karşın İran’dan boru hattıyla gelen gazın özellikle Türkiye’nin doğu bölgelerindeki tüketim noktalarına yakınlığı önemli bir avantaj sağlıyor. Bu nedenle sözleşmenin tamamen sona erdirilmesi yerine daha esnek fiyat, miktar ve ödeme koşulları içeren yeni veya kısa vadeli bir düzenleme yapılması enerji piyasalarının yakından izlediği seçenekler arasında yer alıyor.
Türkiye-İran doğal gaz anlaşmasının geleceğine ilişkin en somut gösterge, 30 Temmuz sabahında Gürbulak’taki ölçüm noktasından gaz akışının devam edip etmemesi olacak.
