CHP Bolu Milletvekili ve Sanayi Komisyonu Üyesi Türkeş Ateş, 2023 yılının ilk altı ayına ilişkin Kamu Alımları İzleme Raporu'ndan elde edilen verileri dikkatle değerlendirdi. Ateş, bu yılın ilk yarısında gerçekleştirilen kamu ihalelerinin geçen yılın aynı dönemine kıyasla 3 kat, pazarlık usulü ihalelerin ise 7 kat oranında artış gösterdiğini belirtti. Bu durum, pazarlık usulü ihale payının toplam ihaleler içinde yüzde 50 seviyelerine yaklaştığını ortaya koyuyor. Ateş, “Deprem bahanesiyle önemli kamu kaynaklarının denetimsiz bir şekilde belirli firmilere aktarıldığını savundu."
Kamu İhaleleri Üzerinde Artan Baskılar
Türkeş Ateş, geçtiğimiz yılın ilk yarısında toplam kamu ihale tutarının 230 milyar liradan bu yıl 892 milyar liraya yükseldiğini ifade etti. Ayrıca, pazarlık usulü ihalelerdeki artış da dikkat çekiyor; bu ihale türünün mali boyutu geçen yıl 48 milyar lira iken, bu yıl 397 milyar liraya ulaştı. Ateş, bu ihalelerde mutlaka şeffaflık sağlayacak mekanizmaların oluşturulması gerektiğini vurgularken, ihale süreçlerinin oldubittiye getirilmemesi gerektiğini de ekledi. Kamu alımlarında yaşanan bu ani ve yüksek artışların ardında ne gibi gerekçelerin olduğunu sorgulamak önemlidir. Bu anlamda, kamunun faydasına olan bir denetim mekanizmasının hayata geçirilmesi, çok önemli bir ihtiyaç olarak öne çıkıyor.
Cumhurbaşkanlığı İhalelerinde Dikkat Çeken Artış
Ateş, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve AFAD aracılığıyla gerçekleştirilen ihalelerin bedellerindeki çarpıcı artışların anlaşılmasının, yaşanan deprem felaketi bağlamında zor olmadığını dile getirdi. Özellikle Cumhurbaşkanlığı tarafından gerçekleştirilen ihalelerde yaşanan artış kamuoyunda merak uyandırıyor. Geçen yıl 45 milyon lira olan bu harcamaların 1 milyar 80 milyon liraya yükselmesi, yüzde 2261 oranında bir artışa işaret ediyor. Bu oran, yönetim açısından mutlaka sorgulanmalı ve kamuoyuna net bir açıklama yapılmalıdır. İcracı Bakanlıklara yapılan harcamalar anlaşılırken, Cumhurbaşkanlığı'nın bu harcamalarının niteliği de tartışmalı bir konu olarak ön plana çıkmaktadır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’ndaki Yükseliş
İhalelerde en büyük artışın Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nda görüldüğü vurgulanıyor. Deprem nedeniyle evlerini kaybeden insanlarımıza yönelik TOKİ aracılığıyla yapılan harcamaların etkisi bu artışta büyük rol oynuyor. Geçen yıl Ocak-Haziran döneminde yapılan toplam harcama 1,2 milyar lira seviyelerindeyken, bu yıl bu rakam 76 milyar lirayı aşmış durumda. Bu durum, deprem öncesinde kentsel dönüşüm çalışmalarına yeterli kaynak ayırılmadığını, deprem sonrası ise mecbur kalınarak yapılan harcamaların sonucunu göstermekte. Burada asıl trajedi, yaşları dolayısıyla hayatını kaybeden yurttaşlarımızdır. Bu kayıpların önüne geçilmesi adına, gerekli yatırımların zamanında yapılmadığı ortaya çıkıyor.
AFAD’ın İhaleleri Üzerine İncelemeler
AFAD’a 2023 yılı bütçesinde sadece 8 milyar lira gibi düşük bir kaynak ayrıldı. Ancak etkili bir afet yönetimi için bu miktar yetersiz kaldı. Bununla birlikte ek bütçe ile AFAD’a 482 milyar lira gibi dev bir ödenek tahsis edildi. 2023 yılının ilk altı ayındaki ihale sonuçları, bu ihtiyacın ne kadar acil olduğunu kanıtlıyor. Geçen yılın aynı döneminde 24 milyar liralık ihale gerçekleştiren AFAD’ın da bulunduğu 5018 kapsamı dışındaki diğer idareler, bu yıl içinde 276 milyar liralık ihale yaparak dikkat çekti. Bu durumda AFAD’ın ihaleleri de yaklaşık olarak 10 kat bir artış göstermiştir.
Sağlık Bakanlığı İhaleleri ve Artan Maliyetler
Sağlık Bakanlığı, Ocak-Haziran döneminde geçen yıl 15 milyar lira olan ihale tutarını bu yıl yüzde 450 oranında artırarak 85 milyar liraya çıkarttı. Bu durum, depremin yıkıcı etkisi altında kalan hastanelerin yeniden inşa edilmesinin maliyetini gözler önüne seriyor. Çürük raporu bulunan hastanelerin zamanında yenilenmemesi, hem can kaybına yol açtı hem de maliyetlerin artmasına neden oldu. Sağlık alanındaki bu tür harcamaların aciliyetle değerlendirilmeli ve şeffaflık sağlanmalıdır, aksi halde bu konuda ciddi problemler yaşanabilir.
2023 Yılı Harcama Tahminleri
2023 yılı için öngörülen harcama tutarları, geçen yılki raporla kıyaslandığında dikkate değer bir artış sergiliyor. Geçen yıl yapılan açıklamalara göre, bu yıl için tamamlanması beklenen işler için 70 milyar lira harcanması öngörülürken, 2023 raporunda bu rakam 271 milyar liraya yükseldi. Depremin yarattığı etki sonucunda beklenen harcama tutarlarının üç katına çıkması dikkat çekici bir durum. Ayrıca, kamu kurumlarının 2024 yılı için 460 milyar lira, 2025 sonrası içinse 130 milyar lira gibi devasa harcamalar planladığı anlaşılıyor. Yaşanan felaketin ardından bu inşa ve hizmet alımlarının çok daha şeffaf bir şekilde gerçekleştirilmesi gerekmektedir, aksi takdirde bu yüksek harcamaların bazı kişi veya kuruluşlar için ranta dönüşmesi kaçınılmaz olacaktır.
