Başbakan Binali Yıldırım ile MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli'nin üzerinde mutabık kaldığı partili cumhurbaşkanlığı sistemini içeren 21 maddelik anayasa değişiklik teklifi Anayasa Komisyonu'nda yapılan görüşmelerde bir madde daha iptal edildi. Bu durumla birlikte teklifin içindeki madde sayısı 18’e düşürülmüş oldu. Özellikle CHP’nin, “Cumhurbaşkanı'na eyalet kurma yetkisi veriyor” eleştirilerine neden olan 14. madde de tekliften çıkarıldı. Ayrıca, Cumhurbaşkanının kararname yetkisini içeren madde de metinden çıkarıldı.
21 Maddeden 18'e Düşme Süreci
Gözden geçirilen anayasa paketi, Anayasa Komisyonu'na 21 madde olarak sunulmuştu. Ancak, daha önce yedek milletvekilliğiyle ilgili düzenlemenin çıkarılmasının ardından, CHP'nin eleştirilerine neden olan ve tartışma konusu olan bir diğer madde de iptal edilerek metinden çıkartılmış oldu. Bunun neticesinde, teklifin toplam madde sayısı 18’e indirildi.
Anayasa değişikliği teklifi, 21 madde olarak çıkış yaptığı komisyon boyunca, 9 gün süren yoğun görüşme maratonunda orijinal halinden önemli ölçüde değişikliğe uğradı. 80 saati aşkın müzakerelerin ardından yapılan toplantılarda, "Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri" ile ilgili 9. madde üzerinde anlamlı değişiklikler gerçekleştirildi. Özellikle, 'Başkomutanlık' düzenlemesine dair yapılan güncellemeler dikkat çekici oldu. Bu bağlamda, “Cumhurbaşkanı Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Başkomutanlığını temsil edecektir” ifadesinin başına “TBMM” ibaresi eklendi.
Cumhurbaşkanı Yardımcılarıyla İlgili Düzenlemeler
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlıklarla ilgili yapılan düzenlemelerdeki eleştirilerin üzerine, muhalefet kanadında, “'FETÖ' ya da Kandil’den cumhurbaşkanı yardımcısı atanabilir” söylemleri gündeme gelmişti. Tehlikeli bir durum teşkil eden bu eleştirilerin ardından, 'milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar' kriteri teklife dahil edilerek bir güvence sağlandı.
Ayrıca, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlarının TBMM’de yemin etmeleri gerektiğine dair bir düzenleme teklifte yer buldu. Bununla birlikte, Cumhurbaşkanına tanınan kararname yetkisi ile ilgili de belirli değişiklikler yapılarak, merkezi idarenin ilgili 126. maddesi kapsamında merkez ve taşra teşkilatlarını kararname ile kurma yetkisi verilmişti. Ancak, bu maddenin özerk bölgeler veya eyaletler kurulacağına dair iddialara yol açmasına neden olduğu için 15. maddenin çıkarılması gerektiğine dair açıklamalar yapıldı ve o madde üzerine görüşmelere geçilmedi.
Kabul Edilen ve Düzenlenen Maddeler
Anayasa Komisyonu'nda bugüne kadar kabul edilen ve üzerinde düzenlemeler yapılan maddelerin mevcut halleri ve değişiklikleri detaylı bir şekilde açıklandı.
İlk olarak, yargı yetkisini ele alan birinci maddenin metnine 'tarafsız' ifadesi eklendi. Mevcut hali ise, "Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır." şeklindeydi. Komisyon tarafından kabul edilen yeni metin ise, "Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır." olarak düzenlendi.
Ayrıca, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki milletvekili sayısının artırılmasına yönelik ikinci madde, 600 olarak belirlenirken, mevcut metinde bu sayı 550 olarak belirtilmişti. Komisyonda kabul edilen değişikliklerle, 2709 sayılı yasanın 75’inci maddesinde "beşyüzelli" ibaresi, "altıyüz" olarak değiştirilmesi önerildi.
Üçüncü maddede 18 yaşını dolduran kişilerin milletvekili olabilmesine dair bir düzenleme yapılırken, mevcut metin ise 25 yaşını dolduranların milletvekili olabileceğini belirtiyordu. Diğer yandan, milletvekilliği seçimlerinin 5 yılda bir yapılmasını öngören dördüncü madde de komisyondan geçerek kabul edildi.
Yedek Milletvekilliği İptali ve Diğer Değişiklikler
Haberin önemli bir noktası, anayasa değişikliği teklifinde müzakerelere yol açan 'yedek milletvekilliği' düzenlemesinin iptal edilmiş olmasıdır. Milletvekilleri, bu durumla ilgili can güvenliği endişelerini dile getirmişti.
Ayrıca, altıncı madde aracılığıyla TBMM’nin yetkileri belirlenerek, kanun koyma, değiştirme ve kaldırma gibi önemli yetkileri tanımlandı. Geçen maddelerde de mevcut metinle kıyaslandığında, "TBMM görevleri ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek, para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek" gibi düzenlemelere yer verildi.
Komisyonun kabul ettiği metinler arasında dikkat çeken bir diğer düzenleme ise 7. maddeyle ilgiliydi; bu madde, Meclis'in denetim yetkilerini düzenlemektedir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin, soru, Meclis araştırması ve gensoru gibi denetim yetkilerini kullanabilmesi ile ilgili olan mevcut düzenlemelerle ilgili gerekli değişiklikler de yapıldı. Meclis araştırması ve genel görüşme gibi konularda mevcuttaki metin yeniden revize edildi.
Sekizinci Madde Üzerine Yapılan Değişiklikler
Komisyondan geçen sekizinci madde ile birlikte, Cumhurbaşkanı seçilen kişinin partisiyle ilişkisinin kesilmeyeceği bilgisi verilmiştir. Daha önceki metinde yer alan “Cumhurbaşkanı doğuştan Türk vatandaşı olanlar” ifadesi de, “Türk vatandaşı” olarak değiştirilmiştir.
Mevcut metinde, “Cumhurbaşkanı, kırk yaşını doldurmuş ve yüksek öğrenim yapmış Türk vatandaşları arasından halk tarafından seçilir” gibi ifadeler yer alıyordu. Ancak komisyonda kabul edilen metin, “Cumhurbaşkanı, kırk yaşını doldurmuş, yüksek öğrenim yapmış ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olan Türk vatandaşları arasından, doğrudan halk tarafından seçilir.” biçiminde düzenlenmiştir. Bunun yanında Cumhurbaşkanlığının görev süresinin beş yıl olarak belirlendiği ve bir kişinin en fazla iki defa Cumhurbaşkanı olarak seçilebileceği yönündeki ifadeler güncel metinle de korunmuştur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Anayasa Komisyonu, anayasa değişikliği teklifinin dokuzuncu maddesini onayladı. Yeni düzenlemeye göre Cumhurbaşkanı, devletin başı olarak yürütme yetkilerini elinde bulunduracak. Gerekli durumlarda yasama yılının ilk gününde Meclis’te açılış konuşması yapacak ve ülkenin iç-dış politikası hakkında Meclis’e bilgi verecek. Ayrıca, üst kademe kamu yöneticilerini atama yetkisine sahip olacak ve Türk Silahlı Kuvvetleri'nin Başkomutanlığını temsil edecek. Cumhurbaşkanı, uluslararası anlaşmaları kendi adına onaylayacak ve ilan edecek.
Onuncu Madde Değişiklikleri
Onuncu madde ile birlikte Cumhurbaşkanının, Anayasa ve diğer kanunlarda Başbakan ve ilgili bakanın imzalarına gerek olmadan gerçekleştirebileceği işlemlerin kapsamı genişletildi. Önceki metne göre, Cumhurbaşkanlığına ait kararların Başbakan ve ilgili bakanlar tarafından imzalanması gerekecek ve bu kararların sorumluluğu da onlara ait olacaktı. Ancak yeni düzenlemede, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin üye tam sayısının en az salt çoğunluğunun talebine dayanarak Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma açılması istenebilecek. Meclis, önergeyi en geç 30 gün içinde görüşmek zorunda olacak ve beşte üç oy ile soruşturma izni verebilecek.
Soruşturma ve Yüce Divan
Meclis, soruşturma açılması gerektiğine karar verilirse, siyasi partilerin temsilcilerinin aday gösterdiği 15 kişilik bir komisyon tarafından soruşturma yapılacak. Komisyonun raporunu iki ay içerisinde TBMM Başkanlığına sunması planlanıyor. Rapor, başkanlığa iletildikten sonraki on gün içinde dağıtılacak ve ardından aynı süre içinde Genel Kurulda değerlendirilecek. Üye tam sayısının üçte iki oranı ile Yüce Divan’a sevk kararı alınırsa, Cumhurbaşkanını yargılama süreci başlayacak. Yüce Divan, yargılamayı üç ay içinde tamamlamak zorunda olup, gerekirse bir defa olmak üzere ek süre talep edebilecek.
Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Bakanlar
Onbirinci madde ile yürürlüğe girecek yeni düzenlemeye dayanan değişiklikler, Cumhurbaşkanı yardımcılarının atanma şeklini ve Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması durumunda nasıl bir süreç izleneceğini belirliyor. Cumhurbaşkanı, seçildiği andan itibaren istediği sayıda yardımcısını atayabilecek. Eğer Cumhurbaşkanlığı makamı her hangi bir nedenle boşalırsa, Cumhurbaşkanı Yardımcısı 45 gün içerisinde yeni seçim gerçekleştirecek ve mevcut görevlerine vekillik yapmaya devam edecek. Ayrıca, seçim tarihine bir yıldan fazla zaman varsa, Cumhurbaşkanı mevcut Meclis dönemine devam edecek. Bu haliyle meclis ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte yapılacak bir çözüm öngörülüyor.
Onbeşinci Madde İptali
Son olarak, mevcut düzenlemelerde onbeşinci madde iptal edildi. İdarenin kuruluş ve görevleri, merkezden ve yerinden yönetim ilkelerine dayandırılarak tanımlanıyordu. Ancak yapılan değişikliklerle birlikte üst düzey kamu görevlilerinin atanma usul ve esaslarının Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile belirlenmesi karara bağlandı. Bu durum, Cumhurbaşkanının kamu kurumları üzerindeki kararname yetkisini iptal ederken, aynı zamanda merkezi idare kapsamındaki kamu kurumlarının kuruluş, görev ve yetkilerinin düzenlenmesi gibi konularda yeni bir çerçeveyi de gündeme getirmiş oldu.
