MUHALEFET ŞERHİ
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ
ANAYASA KOMİSYONU BAŞKANLIĞINA
Yüksek Seçim Kurulu (YSK), gerek Anayasa gerek diğer mevzuatın kendisine verdiği görev ve yetkileriyle ülkemizin geleceğinin belirlenmesinde ve demokrasinin işleyişinde kritik rolü olan kurumlardan biridir. Tüm Türkiye sathında il ve ilçe seçim kurulları örgütlenmesiyle bugüne kadar seçim güvenliği konusunda kimi eksiklerine rağmen halkımız tarafından belli bir olumlu görüşle bilinmekteydi. Ancak, önce 2014 yerel seçimlerindeki bazı uygulamaları, ardından 16 Nisan 2017 günü, tarihimizin en önemli referandumlarından birinde sandıklar açıldıktan sonra seçimin kurallarının değiştirilmesi ve açıkça yasaya aykırı bir kararla seçim sonuçlarının ve milli iradenin sakatlanmış olması YSK’ya duyulan güveni de temelinden sarsmıştır. Örneği görülmemiş biçimde ve hukuksuzca alınan "mühürsüz oy pusulalarının geçerli sayılması" kararı, tarihe bir skandal olarak kaydedilmiştir. İşte böyle bir ortamda ve kurumun ülkemizin demokrasisi için oynadığı rol ortadayken yapılacak yasal düzenlemelerin de özel bir önemi olmaktadır.
Yasa teklifinin hazırlanması süreci, YSK’nın öneminin tam tersi hareket edilmesi biçiminde olmuştur. Siyasi partileri, sivil toplumu ve tüm yurttaşlarımızı bu denli yakından ilgilendiren yasa teklifi tek imzayla, kimsenin görüşü alınmadan hazırlanmış ve kamuoyuyla paylaşılmıştır. Kaldı ki teklif sahibi milletvekili Anayasa Komisyonu ve yasa teklifiyle ilgili ayrıntıların konuşulduğu alt komisyon toplantısına bir kez dahi katılmamış; YSK'dan katılan bürokratlar ise yasayı kendileri hazırladıklarını ima eden açıklamalarda bulunmuşlardır. Oysa böyle bir yasa teklifi hazırlanırken; TBMM'de temsil edilen ya da edilmeyen siyasi partilerin, Danıştay ve Yargıtay'ın, bu konuda ciddi pratik deneyimleri olan Oy ve Ötesi gibi sivil toplum kuruluşlarının, seçim güvenliği konusunda çalışmaları olan AGİT gibi uluslararası kuruluşların görüşlerine başvurulması, katılımcı bir yasama sürecinin ve demokrasinin sağlıklı işlemesi anlamına gelecekti. Üstelik bu seferki “ben yaptım oldu” anlayışı da hataların pekişmesi niteliğinde olmuştur. Çünkü, teklif gerek alt gerekse Anayasa Komisyonu’nda çok sayıda değişikliğe uğrayarak, yasama sürecine katılımın ne denli önemli olduğu ispatlanmıştır.
Teklifin değişikliğe uğradığı en önemli konu, CHP olarak sistemli biçimde itiraz ettiğimiz düzenlemelerdir. Teklifin Anayasa Komisyonu'na sevk edildiği ilk biçiminde müşahitlik sistemini daraltan ve sandık kurulu başkanlıklarının seçiminde siyasi partileri devre dışı bırakan düzenlemeler bulunmaktaydı. Bu durum seçim güvenliğini kesin biçimde zedelemekte ve Anayasa'ya aykırı hükümler ihdas etmekteydi ki alt komisyon aşamasında ve öncesinde bu konudaki ısrarlı uyarılarımızla ilgili iki konu teklif metininden çıkarılmıştır (12’nci maddenin 4’üncü, 5’inci ve 6’ncı fıkraları). Bu iki düzenleme hem yer hem de içerik bakımından uygunsuzluk taşımaktaydı. YSK’nın teşkilat yasası oluşturulmaya çalışılırken, 298 Sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun’u ilgilendiren bir düzenlemenin, teklifte bulunması doğru değildi. Kaldı ki belirttiğimiz düzenlemeler de açıkça seçim güvenliğini riske atmaktaydı.
Alt komisyon tartışmalarında da bu noktalara açıkça değinmiş olmamıza ve rapora ekleme talebimizi iletmemize rağmen “yapılacak düzenlemelerin seçim güvenliğini riske edeceği” ifademiz “sansüre” uğratılmış ve alt komisyon raporuna eklenmemiştir. Bir kez daha belirtmekte yarar olacaktır ki 298 sayılı yasayı ilgilendiren bu düzenlemelerin, farklı bir teklif, tasarı ya da OHAL KHK’sı ile getirilmesi durumunda da seçim güvenliğinin riske atılması tehlikesi söz konusu olacaktır.
Yasa teklifinin tümü düşünüldüğünde, CHP olarak başından beri YSK'nın başlı başına müstakil bir teşkilat yasası olması gerektiğini savunmaktayız. Ama bu yasa, öncelikle seçimlerin serbest, eşit, yargı denetiminde yapılmasının güvencesini sağlayacak, seçim güvenliğini garanti altına alacak kurumsal bir yapıyı kurmayı amaçlamalıdır. YSK’ya ilişkin çeşitli yasalarda düzenlenmiş hükümleri derleyip toplamalı, seçim güvenliğini riske atmamalı, kadrolaşma amaç ve tehlikesinden uzak olmalı, mevcut personelin haklarını yok saymamalı ve kurumsal hafızayı korumalıdır. Bizzat seçimlerin güvenli biçimde yapılmasını sağlayacak kurumun, siyasi iradenin düzenlemeleriyle, milli iradenin gerçekleşmesinin önüne geçmesi kabul edilemez. Her şeye karşın, teklifte yapılan değişiklikler, olumlu gelişmeler olmakla birlikte, bunlar yetersizdir. Bu anlamda, aşağıda ayrıntılarıyla belirteceğimiz gibi, kimi düzenlemeleri olumlu bulmakla birlikte, kimi düzenlemelere de muhalifiz.
Madde 5: Teklifte Kurulun karar verme usulünü hükme bağlayan bu maddenin 2’nci fıkrası, Anayasanın 79’uncu maddesinin 2’nci fırkasındaki “Yüksek Seçim Kurulunun kararları aleyhine başka bir mercie başvurulamaz” ifadesini genişleterek “Kurul kararları aleyhine hiçbir mercie ve kanun yoluna başvurulamaz” biçimine dönüştürmekteydi. Bu ifadeyle Anayasal hüküm, Anayasaya aykırı biçimde genişletilmekteydi. Hiçbir kanun yoluna başvurulamaması ifadesinin, 16 Nisan Referandumunda şaibeli bir karara imza atan YSK’yı, benzer durumda güvence altına alma amacını taşıdığına dair ciddi kuşkular bulunmaktadır. Bu fıkra, Anayasa Komisyonu görüşmeleri sırasında uyarılarımız üzerine tekrar ele alınmış ve metinden çıkarılarak Anayasa’daki hükmün korunması sağlanmıştır.
Aynı maddenin 3’üncü fıkrası, Kurulun nihai kararlarıyla prensip kararlarının Resmi Gazete’de en kısa zamanda yayımlanması gerektiğini kaydetmiştir. Buradaki “en kısa” deyimi, belirsizlik taşımaktadır. Bu nedenle Resmi Gazete’de yayımlanmanın belirli bir süreye bağlanması daha doğru olacaktır. Ayrıca Kurulun diğer tüm kararlarının kendi resmi internet sitesinde yayınlanması da bilgi edinme ve şeffaflık açısından önemlidir.
Madde 6: Kurulun görevlerini düzenleyen bu maddenin 1’inci fıkrasına bir hüküm eklenerek, 8’inci maddede Kurul Başkanına tek başına verilen üst düzey personelin atanma yetkisinin, Kurul kararı olarak ortak akılla belirlenmesi talep edilmiştir. Çünkü, YSK Başkanı’nın bu yetkiyi tek başına kullanması ölçüsüzlük doğuracağı gibi, personel üzerinde baskı aracı olarak kullanılabilecek ve keyfiliğe yol açacak bir durumdur. Bu nedenle; genel müdür, genel müdür yardımcısı ve daire başkanlarının Kurul tarafından atanması uygun olacaktır. Halen Kurulun kullandığı bu yetkinin kuruldan alınarak sadece Başkana verilmiş olması yanlıştır.
Alt komisyon çalışmaları esnasında seçimlere katılım konusunda büyük sorunlarla karşılaşan dezavantajlı durumdaki engellilerin seçime katılımını artırmak ve oy kullanma esnasında yaşadıkları sorunlara çözüm getirmek ve yurt dışında yaşayan seçmenlerin oy kullanmalarını kolaylaştırmak ve seçime katılımını artırmak amacıyla Yüksek Seçim Kuruluna yeni görevler verilmesi olumlu gelişmelerdir.
Madde 8: Bu maddede, genel müdür, genel müdür yardımcısı ve daire başkanları ile diğer personelin atanması doğrudan Kurul Başkanı’nın yetkisine verilmiştir. 6’ncı maddede yapılmasını talep ettiğimiz değişiklikte, bu yetkinin doğrudan Kurul’da olmasının uygun olacağı belirtildiği için Kurul Başkanı’nın bu yetkisini hükme bağlayan düzenlemenin metinden çıkarılması gerekmektedir.
Madde 9: Teklifin ilgili maddesinde seçmen kütüğünün hazırlanmasına, doğruluğu ve denetimine ilişkin yeterli hüküm bulunmamaktadır. Seçim güvenliğinin sağlanması ve mükerrer oy kullanımının önüne geçilmesi için kullanılan yöntemler, mutlaka yönetmelikte ayrıntıyla düzenlenmelidir.
Madde 10: Maddenin 3’üncü ve 5’inci fıkrasında yapılan düzenlemeyle Kurul personelinin işe alımında sözlü ve gerekirse uygulamalı sınav getirilmesi söz konusudur. Sözlü sınavların neden olduğu torpil, kayırmacılık ve liyakat ilkesi yerine sadakat ya da başka ilkeleri getireceği endişesi nedeniyle doğan sıkıntılar yazılı sınavla aşılabilecektir. Yine fıkrada geçen uygulamalı sınav kavramı büyük bir belirsizlik taşımaktadır. Sözlü sınav yerine yazılı sınav getirilmesi, uygulamalı sınavın da metinden çıkarılması gerekmektedir.
Sunulan yasa teklifinde YSK’ya ilişkin en temel tespit, iş yükünün çok olmasıyla birlikte, önümüzdeki süreçte bunun daha da artacağı üzerinedir. Oysa 10’uncu maddenin 6’ncı fıkrası, YSK'nın iş yükünün artması tespitiyle çelişmektedir. Çünkü, Kurul personelinin Adalet Bakanlığı'na gönderilebilmesine olanak tanınmaktadır. Benzer biçimde 9'uncu fıkra, Kurul personelinin başka adalet hizmetlerinde görevlendirmesinin önünü açmaktadır. Her iki fıkradaki düzenleme, ilgili personelin muvafakati dahi aranmadan başka hizmetlerde görevlendirilmesi uygulamasını sürdürmekte olup, mevcut personelin aleyhinedir. Düzenlemeler, personel üzerinde baskı kuracağı, aynı zamanda mevcut YSK, il ve ilçe seçim kurullarında çalışacak personelin kazanımlarını ve haklarını zedeleyeceği gerekçesiyle madde metninden çıkarılmalıdır. Bu gibi düzenlemeler yukarıdan aşağı bir kadrolaşmanın önünü açmakta, kurum hafızasını sıfırlamaktadır.
Maddenin 11’nci fıkrasında, seçim iş ve işlemlerinde işçi ve hizmetliler dâhil bütün kamu görevlilerinin Kurul Başkanı ile il ve ilçe seçim kurulu başkanları tarafından seçim işlerinde görevlendirilmesi yetkisi verilmişken, metnin sonuna “… bunlar dışında da gerekli gördüğü kimseleri çalıştırabilir.” gibi belirsiz bir hüküm eklenmiştir. Oysa fıkrada seçim işlerinde kullanılabilecek kişiler sayılmıştır. Böylesine belirsiz bir ifade, büyük bir kuşku doğurmaktadır. Örneğin; bir siyasi partinin üyelerinin burada kullanılmasının önündeki engeller, bu hükümle kaldırılmakta, seçim güvenliğinin riske atılması söz konusu olmaktadır. İlgili cümlenin metinden çıkarılması kesinlikle şarttır.
Madde 11: Maddenin 4’üncü fıkrası, “kurul merkez ve taşra teşkilatının giderleri ile her türlü seçim giderleri, 298 sayılı Kanunun 181’inci maddesi uyarınca karşılanır” hükmünü ihdas etmektedir. 298 sayılı Kanunun 181’inci maddesi şöyle demektedir:
“Yüksek Seçim Kurulu ve Seçmen Kütüğü Genel Müdürlüğü giderleri ile her türlü seçim işleri giderleri genel bütçeden ödenir. Bunun için gerekli ödenek Adalet Bakanlığı Bütçesi içindeki ayrı bir programda gösterilir.
Bu ödeneğin harcanmasında, birinci derecede ita amiri, Yüksek Seçim Kurulu Başkanıdır. Başkan, yetkilerinin bir kısmını Seçmen Kütüğü Genel Müdürüne devredebilir, Genel Müdürün de diğer görevlilere devretmesine izin verebilir.
Seçim işleri için mahallerinde yapılması gereken her türlü harcamaların ita amiri il ve ilçe seçim kurulları başkanlarıdır.”
Görüldüğü üzere teklifte öngörülen düzenleme, Kurulu, bütçe bakımından Adalet Bakanlığı’na bağlı bırakmaktadır. Oysa böylesine önemli ve ülke geleceğinin belirlenmesinde etkili bir kurulun bağımsız olması, bağımsızlığını sağlayabilmesi için bütçesinin de ayrı olması gerekmektedir. Ancak bu yolla siyasi iktidarın ve siyasetin vesayetinden kurtulma mümkündür. Yeni bir kuruluş yasası yapılıyorken, bu konunun da düzenlenmesi gerekirdi.
Madde 12: İlgili yasa teklifi bir teşkilat kurma amacına yöneliktir. Dolayısıyla farklı konuları ve ilgisiz mevzuatı düzenleyen hükümlerin bu teklifte yapılması doğru değildir. Oysa ilgili maddenin 4’üncü, 5’inci ve 6’ncı fıkraları 298 sayılı yasada değişiklik öngörmekteydi. Üstelik bu değişiklikler seçim güvenliğini açık biçimde riske edecek nitelikteydi. Bu nedenle, sandık kurullarında görev alacaklar ve müşahitler konusunda değişiklik yapılmasını öngören hükümlerin yanlışlığı tarafımızdan yasa görüşmeleri başlamadan, başladıktan sonra gerek Anayasa Komisyonu gerekse alt komisyon çalışmalarında sıklıkla dile getirilmiş, sonucunda bu üç fıkra madde metninden çıkarılarak olumlu bir gelişme sağlanmıştır. Ancak, müşahitliği fiilen etkisizleştiren, siyasi partilere sandık kurulu başkanı önerme yetkisini kaldırmasını amaçlayan bu düzenlemelerin başka bir zaman ve ortamda tekrar gündeme getirilmesi de doğru olmayacaktır.
Geçici Madde 1: İlgili maddenin 3’üncü fıkrasının 2’nci cümlesinde geçen “Başkan” ibaresi “Kurul” olarak değiştirilmeli ve Başkanın tek başına atamada yetkili kılınması, Kurula devredilerek “tek adamlık” yerine “ortak aklın” egemen olması sağlanmalıdır.
Maddenin 6’ncı fıkrası ise madde metninden çıkarılmalıdır. Çünkü; bu maddede teklif doğrultusunda yapılacak bir düzenleme Kurula açıktan atama yapabilme, başka bir ifadeyle yaklaşık 12 yıldır görevde yükselme sınavının açılmadığı YSK’nın mevcut personelinin saf dışı bırakılabileceği anlamını taşımaktaydı. Oysa mevcut personelin yıllar içinde seçimlerde kazandığı tecrübe, tek seferde ve kolaylıkla harcanmamalı, liyakat esasına göre, öncelikle kurum personelinin değerlendirilmesi sağlanmalıdır. Aynı zamanda bu tecrübenin yok sayılması, kurum hafızasına darbe niteliğinde bir değişime neden olacaktır. Gerek alt gerekse Anayasa Komisyonu’nda bu konuda uyarılarımızı özellikle ve ısrarla belirttikten sonra, ilgili fıkrada açıktan atamayı sınırlayacak ve öncelikle görevde yükselme sınavıyla kurum personelinin değerlendirileceği bir düzenleme yapılması kararlaştırılmışsa da düzenleme bizce yeterli değildir. Fıkra, madde metninden tamamen çıkarılmalıdır.
8’inci fıkrada talep ettiğimiz değişiklikle seçim müdür ve müdür yardımcılarının 6 yıllık görev sürelerinin kanun yürürlüğe girdiği tarihte başlaması öngörülmüş, bu yolla mevcut seçim müdür ve yardımcılarının rotasyonla baskı altında tutulmaması amaçlanmıştır. Unutulmasın ki teşkilat yasası yapma amacıyla teşkilatta bir değişim ve tasfiye düzenlemesi yapmak ayrı şeylerdir. Mevcut durumda seçim müdürlüklerinden yaklaşık 165 kadronun 10 yıldan fazla süredir boş olduğu bilinmektedir. Başka bir ifadeyle kurum içinde bu süreçte hiçbir sınav açılmamış, hiçbir atama yapılmamıştır. Yani mevcut seçim müdürlerinin çoğu da altı yılın üzerinde görevde demektir. Eğer bu altı yıllık sınır, teklifin öngördüğü biçimde yasalaşırsa yaklaşık 450 seçim müdürü rotasyona tabi tutulacaktır. Bu kişilerin önemli bir kısmı ise istemeden de olsa mecburen emekliliğini talep edecek ve böylelikle sistemli bir tasfiye süreci başlayacaktır. Görüleceği üzere, kurum hafızası da bu biçimde tasfiye edilecektir. Seçimlerin yazılı olmayan ve uygulamada olgunlaşmış kuralları vardır. Bu tasfiye ile yazılı olmayan kurallar konusunda bilgisi az, deneyimsiz kişilerin seçim müdürü olması olasılığı doğmuş olacaktır ki seçimlere şaibe bulaşma riski, hatalı sonuçlar çıkma endişesi artacaktır.
Bu bağlamda; yasa teklifinde kimi iyileştirici değişiklikler yapılsa ve özellikle vurguladığımız seçim güvenliğini riske edici hükümler çıkarılsa da ciddi eksiklikler bulunmaktadır. Anayasanın 67’nci maddesinde “seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır.” hükmü yer almaktadır. Ülkemizin demokrasisi ve geleceğini doğrudan etkileyecek bir kurulun teşkilat yasası hazırlanırken daha hassas davranılması gerektiği kesindir. YSK’yı işlevsel, demokratik hukuk devleti ilkelerine uygun çerçevede bir yasaya kavuşturmak esas olmalıdır. YSK’nın müstakil bir yasasının olmasını savunmakla birlikte, buradaki amaç, seçimlerin bağımsız bir biçimde, siyasi erkin etkisi altında kalmadan yapılmasını yaşama geçirecek en doğru yasanın yapılmasıdır. Bu nedenle yukarıda belirttiğimiz gerekçelerle teklife muhalifiz.
Saygılarımızla.
Bülent TEZCAN Muharrem ERKEK Murat EMİR
Aydın Milletvekili Çanakkale Milletvekili Ankara Milletvekili
Uğur BAYRAKTUTAN Akın ÜSTÜNDAĞ
Artvin Milletvekili Muğla Milletvekili
